Tự Học
Sáng
Tác Ca Khúc.
A- Mở Đầu.
Chúng ta ai cũng đã hơn một lần tự hỏi:
Làm thế nào có thể
sáng
tác một ca khúc, hay, nổi tiếng?
Câu hỏi trên đây
có 3 phần:
1-Làm thế nào có thể sáng tác một
ca khúc? 2-Làm thế nào có thể sáng tác một
ca khúc hay?
3-Làm thế nào có thể sáng tác một
ca khúc nổi tiếng?
Trả lời câu hỏi phần 1: Làm thế nào
có thể sáng tác một ca khúc?
Trước tiên, bạn cần có một ít thơ văn trong ngôn từ,
biết làm thơ, gieo vần... để đặt lời
hát. Thứ nhì, bạn phải biết rung cảm, xúc động trước những
gì xảy ra, dù vui dù buồn cũng khiến bạn phải suy nghĩ, để tìm đề tài sáng
tác, và thêm tình tiết cho ca khúc…Thứ ba, bạn phải biết
hát, bạn phải là người rất thích hát và đã từng hát những ca
khúc của bá tánh, dù bạn hát không hay, không lôi cuốn người
nghe cũng không sao. Thứ tư, bạn phải biết một
ít kỹ thuật sáng tác…Nếu bạn có 4 điều này, bạn có thể sáng tác và hoàn thành
một ca khúc dễ dàng. Trong những phần sau của tài liệu này, Quốc Toản sẽ trình bày một số
kỹ thuật sáng tác ca khúc, đế giúp các bạn có thể
sắp xếp các câu nhạc, các đoạn nhạc, các cách mở đầu, chuyển
đoạn, kết thúc một đoạn, một ca khúc..,
nhờ đó các bạn có thể
tự hoàn chỉnh
một ca khúc, không còn áy náy, nghi ngờ là
đúng hay sai luật sáng tác.
Ủa, sao không nhắc tới nhạc lý và nhạc cụ? Nhạc lý và
nhạc cụ là những phương tiện
rất tốt, có thể giúp bạn tìm những âm điệu,
tiết điệu mới, giúp bạn thêm nhiều phương cách để sáng tác và
nhất là giúp bạn hoàn thành ca khúc nhanh và gọn.
Như vậy ta có thể sáng tác khi chưa học nhạc lý và
không biết chơi một nhạc cụ? Đúng, chưa học nhạc lý
và không biết chơi nhạc bạn vẫn có thể sáng tác ca khúc.
Sáng tác một ca khúc gần giống như sáng tác một bài thơ,
hay một bài
văn ngắn, rồi thêm âm điệu và nhịp điệu cho lời
thơ, lời văn thành một ca khúc. Trong
những phần sau, Quốc Toản
sẽ trình bày một phần tối thiểu về nhạc lý,
và những kỹ thuật sáng tác cần thiết, giúp các bạn
có khả năng làm việc với âm điệu và
nhịp điệu cho ca khúc của bạn. Nếu
bạn sáng tác một bài thơ rồi giao cho một nhạc sĩ phổ nhạc, sẽ
là một bài thơ phổ nhạc, nhạc phẩm thuộc về 2 người. QuốcToản đã làm hòa âm và thực hiện nhiều CD nhạc
gồm những ca khúc rất hay, được sáng tác bởi những người chưa học nhạc lý
và không biết chơi một nhạc cụ nào. Nếu bạn đã học nhạc lý,
đã học ký âm...,
bạn có thể tự mình chép bài hát ra giấy, nếu không, bạn
có thể hát
ca khúc mới sáng tác của bạn cho một người nhạc sĩ nghe,
người nhạc sĩ đó sẽ chép những lời
hát ra bản nhạc cho bạn, và nhạc phẩm này
là tài sản trí óc của riêng bạn. Nếu bạn
biết xử dụng một nhạc cụ thì rất tốt… bạn sẽ thoải mái,
nhiều
thú vị, và thấy dễ dàng trong việc sáng tác, hơn những
người chưa học nhạc lý, hoặc không
biết chơi một nhạc cụ nào.
Lưu ý: QuốcToản là một nhạc sĩ đã được
"very well trained",
nên có thể chép bản nhạc
100% đúng như bạn hát. Một nhạc sĩ khác,
có thể chép nhạc phẩm cho bạn không đúng như bạn đã hát originally,
nhưng tưởng là đúng, làm cho những nhạc sĩ khác nhìn bản nhạc
hát lên những âm điệu ít nhiều khác với nhạc phẩm của bạn.
Trả lời câu hỏi phần 2:
Làm thế nào sáng tác một
ca khúc hay (a nice song)?
Tới đây, thí dụ bạn đã biết sáng tác một ca khúc, ca khúc có thể hay hay không, chưa nói tới. Nhưng câu hỏi
là làm thế nào ta có thể sáng tác một ca khúc hay?
Một ca khúc hay, hay không hay, hoàn toàn tùy theo ý thích riêng
của từng người, vì đây là nghệ thuật,
cũng như người ta hay nói xấu đẹp tùy người đối diện.
Thí dụ, bạn đã từng
được nghe những bài
hát, những giọng ca rất hay, bạn rất thích. Nhưng có những người
lại khen những bài hát khác, những giọng ca khác là hay là
tuyệt vời mà bạn chẳng muốn nghe tí nào, đúng không? Cũng như
những bộ môn nghệ thuật khác, một ca khúc có thể hay với người
này nhưng không hay với người kia.
Do đó, trong phần sau của tập sách này, Quốc Toản sẽ
giúp bạn biết tránh những
điều không hay, không thuận tai, trong lúc sáng tác,
để ca khúc
mới của bạn được hoàn hảo, một ca khúc
hay....a nice song.
Trả lời câu hỏi phần 3:
Làm thế nào sáng tác một
ca khúc nổi tiếng (a popular song, a
hit song)?
Một ca khúc nổi tiếng, là một ca khúc được rất nhiều người biết
tên, và rất thích nghe. Hơn nữa, nhiều ca sĩ chuyên nghiệp cũng
thích hát trình diễn ca khúc nổi tiếng này. Tác giả (composer) của ca
khúc nổi tiếng cũng được người người ngưỡng mộ như một thiên
tài. Với luật tác quyền hiện nay, một ca khúc nổi tiếng
có thể giúp bạn kiếm được nhiều tiền lắm. Một
ca khúc nổi tiếng trong giới thanh thiếu niên, hay trên thị trường lớn, thí dụ thị trường Mỹ, sẽ
giúp bạn kiếm được cả triệu đô la Mỹ. Sáng tác được một ca khúc
nổi tiếng, là một ước mơ lớn của tất cả
mọi người, kể cả các nhạc sĩ và các nhà sáng tác
ca khúc (musicians & song composers). Một ca khúc không phải chỉ
tự nó có thể nổi tiếng, mà còn tùy thuộc rất nhiều yếu tố khác
như: tâm tư tình cảm, nguyện vọng cũng như những khát vọng của
con người, tức là những thính giả
của không gian và thời gian
trong lúc ca khúc ra đời. Giọng hát đầu tiên đã chuyên chở ca
khúc tới người nghe, với một lối luyến láy nào đó, chắc chắn
đã
giúp một phần lớn cho ca khúc được nổi tiếng. Phần hòa âm đầu
tiên, dù đơn sơ hay cầu kỳ vĩ đại, cũng góp một phần không nhỏ, chắp cánh cho ca khúc vươn tới
đại chúng.. v.v…Người ta chỉ có thể sáng tác một ca khúc, một ca khúc
hoàn hảo, một ca khúc hay, nhưng không ai
chắc chắn có thể sẽ sáng tác một ca khúc nổi
tiếng. (ha ha ha, nếu biết tại sao mỗi
khi túng tiền không sáng tác vài
bài, kiếm một mớ tiền xài chơi?)
=================================================================
B-
Lời khuyên cho ai đang chuẩn bị sáng tác.
1)-Đơn giản là rất
tốt. Nghe như ngược đời, nhưng đúng như vậy.
Các bạn hãy nhớ lại, nghe lại những ca khúc đã nổi tiếng,
nhạc đương thời, nhạc thời chiến, nhạc tiền chiến, hầu như bài
nào cũng đơn giản. Ngôn từ đơn giản, âm điệu đơn giản, tiết điệu
đơn giản…dễ hát, dễ hiểu và dễ nhớ. Các bạn có thấy bài nào lời
hát khó hiểu, rắc rối, âm điệu trúc trắc, khó hát….trong số
những nhạc phẩm nổi tiếng không? Thưa không. Vậy thì bạn không
nên dùng những từ ngữ rắc rối, trừu tượng không rõ ý
nghĩa….không nên dùng những âm điệu lên rất cao rồi tuột xuống
rất thấp, v.v vượt khỏi sức lực (nơi cổ họng) của con người…
2)-Tìm cách làm cho nhiều người thích nhạc phẩm của mình.
Nếu tìm được một âm điệu mới lạ (nghe không giống nhạc
phẩm nào), lồng trong một vài câu nói đang có trên môi của nhiều
người đương thời, đơn giản, dễ hát, để người nghe có thể hát
theo mấy câu, thì nhạc phẩm sẽ dễ lưu lại trong đầu người nghe
ngay khi mới nghe lần đầu. Được như vậy bạn đã thành công nhiều
lắm rồi. Nếu nhạc phẩm của bạn lại có một tiết nhịp có thể làm
cho người nghe muốn nhịp nhịp bàn chân, búng búng ngón tay khi
nghe, thì đúng là bạn đang nhập cuộc. Bạn đang trở thành một
“người của quần chúng”, một "public figure".
Very cool.
3)-Tìm cách làm cho người nghe xúc động.
Những câu chuyện buồn, vui, hài hước, có thể biến thành những ca khúc
được nhiều người thích. Những hoàn cảnh éo le, những sinh hoạt vui tươi
náo động cũng có thể là đề tài cho những ca khúc
mới của bạn. Nói chung, bạn sẽ thành công nếu nhạc phẩm của bạn
có thể làm cho người nghe xúc động: thấy buồn, thấy vui, thấy éo
le, thấy vui lên, thấy tức cười, hay thấy ngứa ngáy tay
chân..v..v..
4)-Phải
quyết tâm, nuôi dưỡng và bảo vệ ý muốn sáng tác.
Trong lúc đang sáng tác một ca
khúc, ai cũng có thể gặp phải những trở ngại: bí
chữ, bí notes, hoặc những trở ngại của cuộc sống,
của tình cảm.... phải bỏ dở bài hát, chưa hòa
tất được. Nhưng nếu có quyết tâm, bạn sẽ quay
trở lại với bài hát bất cứ lúc nào, với quyết
tâm hơn: sẽ hoàn tất bài hát này.
Xem một
bài viết của một người đã hoàn thành một ca khúc
sau khi đã đọc qua tài liệu này của Quốc Toản:
Tôi Học Sáng Tác Nhạc của bạn Mỹ Tuyền Thư.
Cám ơn bạn Mỹ Tuyền Thư đã hoan hỉ, đồng ý cho
Quốc Toản chia xẻ một kinh nghiệm sáng tác thành
công, với các bạn yêu nhạc, mê sáng tác trên
khắp thế giới.
Tôi Học Sáng Tác Nhạc của bạn Mỹ Tuyền Thư.
Cám ơn bạn Mỹ Tuyền Thư đã hoan hỉ, đồng ý cho
Quốc Toản chia xẻ một kinh nghiệm sáng tác thành
công, với các bạn yêu nhạc, mê sáng tác trên
khắp thế giới.
==============================================================
C- Những nguyên tắc
để xây dựng ca khúc.
Quốc Toản hy vọng 3 câu trả lời và 3 lời
khuyên trên đây (phần A và B) đã giúp các bạn
ít nhiều trong
bước đầu sáng tác. Sau đây là những điều
cần thiết bạn cần biết để sáng tác một ca
khúc.
1)-Cấu
trúc một ca khúc:
Cấu trúc căn bản:
Thông
thường, một ca khúc được xây dựng bằng 3 đoạn, mỗi đoạn được
đặt tên bằng một chữ cái là: A + B + A/.
Đoạn A là đoạn đầu,
B là đoạn thứ 2,
và A/ là đoạn thứ 3 của nhạc phẩm. Tại sao đoạn thứ 3
không gọi là C? Thưa, vì đoạn thứ 3 thường có âm điệu
giống như đoạn đầu là A, nên người ta gọi đoạn thứ 3 là
A/. Đoạn thứ 2 của bài nhạc luôn luôn có âm điệu khác
với đoạn đầu A, nên được gọi là
B.
(Sang Ngang - Đỗ Lễ, Sầu Đông - Khánh Băng). Nhưng chúng ta
cũng đã được nghe nhiều nhạc phẩm nổi tiếng không
viết theo cấu trúc căn bản, mà có thể là một trong những
cấu trúc biến đổi, hoặc những cấu
trúc khác sau đây.
Cấu trúc biến đổi 1:
A+A' + B+B' + A/+A/'. Trong trường hợp này, câu
A' có âm điệu giống như
A, hoặc chỉ khác mấy
nốt cuối cùng. Đoạn B và B', đoạn
A/ và
A/' cũng vậy (Tình Khúc Tháng Sáu - Ngô Thụy
Miên, Thung Lũng Hồng - Phạm Mạnh Cương).
Cấu trúc biến đổi 2:
A+A' +
B + A/ (Cô bé ngày xưa - Hoài Linh).
Cấu trúc biến đổi
3: A + B + A + C + A/ (Đón Xuân - Phạm
Đình Chương).
Các cấu trúc
khác:
Ngoài ra, chúng ta cũng thấy nhiều ca
khúc chỉ có 2 đoạn: A + B. (Tuổi
Mộng Mơ, Tuổi Hồng, Xuân Ca - Phạm Duy). Có ca khúc chỉ có
2 đoạn giống nhau: A + A' (Giã Từ Đêm Mưa - Văn
Phụng, Em Đẹp Như Mơ - lời Việt Xuân Hùng) Thỉnh thoảng
chúng ta cũng bắt gặp một nhạc phẩm có 3 đoạn hoàn toàn
không giống nhau: A + B + C. Thỉnh thoảng chúng
ta cũng thấy một nhạc phẩm, ngoài cấu trúc căn bản, hoặc
biến đổi, có thêm một đoạn
(extra) ở phần cuối cùng, như là
phần kết luận của bài luận văn. Gọi tên là CODA (đọc là
Kô-Đa).
Lời khuyên của Quốc Toản:
Các
bạn không cần chú ý nhiều tới các hình thức cấu trúc của bài
nhạc. Nếu có nhiều ý và từ hoặc có nhiều điểu phải nói ta sẽ
làm một nhạc phẩm với nhiều đoạn.
Nếu trong một nhạc phẩm, bạn chỉ muốn nói tới một vài
điều, (cũng có thể bạn bị bí, bị hạn hẹp
ngôn từ...) ta
chọn cấu trúc đơn giản, chỉ cần một hoặc hai đoạn cũng được.
2)-Tìm âm điệu cho một ca khúc.
Đây là phần hướng dẫn tối thiểu về nhạc lý, cần thiết để
sáng tác ca khúc, nhờ đó bạn có thể
tạo được một
âm điệu hay cho một nhạc phẩm. Những điều Quốc Toản trình
bày sau đây đã được loài người
tìm ra và đã được phát triển qua cả thế kỷ
rồi. Tuy nhiên, nếu sau này bạn không dùng tới, thì ít nhất
bây giờ bạn cũng nên biết, vì nó có
thể giúp bạn trong
bước đầu sáng tác ca khúc.
a)-Âm điệu:
Ta chỉ có thể đọc được lời của bài hát, chưa hát được, nếu
không có âm điệu. Do đó, sau khi đã có đề tài (subject) và
một vài câu cho lời nhạc (lyrics), hoặc
cả bài nhạc, bạn phải nghĩ ngay tới
việc tìm một âm điệu
(melody) để hát những lời nhạc, đúng không? Thỉnh
thoảng bạn có thể bắt gặp cả 2 lời và âm điệu trong một lúc.
Tuy nhiên bạn cũng cần đọc tiếp sau đây để có thể hoàn tất
được bài nhạc dễ dàng hơn.
Nguyên tắc: Nếu đề tài và lời
nhạc vui tươi, bạn nên chọn âm điệu vui, tức là
Âm điệu
Trưởng (melody in major mode). Nếu đề tài và lời nhạc buồn bã,
bạn nên chọn âm điệu buồn, tức là
Âm điệu Thứ
(melody in minor mode). Muốn biết Trưởng
và Thứ là
gì? và Trưởng với Thứ khác nhau ra sao? mời bạn
xem tiếp sau đây.
b)-Âm điệu Trưởng và Âm điệu Thứ:
Âm điệu được xây dựng trên một
Âm giai (scale). Âm giai Trưởng là gốc của
Âm điệu Trưởng, Âm giai
Thứ là gốc của Âm điệu Thứ.
c)-Âm
giai: là một chuỗi âm thanh liền
nhau, gồm 7 nốt chính
của âm nhạc, từ thấp lên cao hoặc từ cao xuống thâp.
Có
2 loại âm giai chính là âm giai trưởng và âm giai thứ.
Khoảng cách giữa các nốt trong 2 loại âm giai khác nhau rất
nhiều, sự khác nhau này tạo ra Âm giai Trưởng và Âm giai
Thứ.
Lưu ý: Còn có rất nhiều
loại âm giai Trưởng và âm giai Thứ của
các nước khác trên thế giới, ai muốn nghiên cứu thêm, xin
xem sách "Phối Hòa Âm Đối Chiếu, The Complete Scales, Modes"
của Nhạc sĩ Huỳnh Nhâm. Vì khuôn khổ
giới hạn của tài liệu này, chúng ta chỉ nghiên cứu Âm giai
Đô Trưởng Tây phương và Âm giai La Thứ Natural, được coi như
2 âm giai đại diện cho Trưởng và Thứ.
Âm giai Trưởng:
Đồ--Rê--Mi--Fa--Sol--La--Si--Đố. (Đồ=thấp, Đố=cao, nhưng
chỉ là một nốt Đô). Nếu nhìn vào bàn phím đàn piano, ta thấy khoảng cách giữa các nốt
của âm giai trưởng có
khoảng cách như sau:
Đồ-2phím-Rê-2phím-Mi-1phím-Fa-2phím-Sol-2phím-La-2phím-Si-1phím-Đố.
Trong âm nhạc, từ phím đàn này tới phím đàn kế tiêp, chỉ
khác nhau 1/2 cung, gọi là 1 bán cung. Nếu
khoảng cách là 2 phím, tức là 2 bán cung, gọi là 1 cung.
Do đó, ta có
thể nói: Đồ lên Rê: 1 cung,
Rê lên Mi:
1 cung, Mi lên Fa: 1 bán cung,
Fa lên Sol: 1
cung, Sol lên La: 1 cung, La lên
Si: 1 cung, Si lên Đố: 1 bán cung.
Như vậy khoảng cách giữa các nốt của một âm giai trưởng như
sau:
1cung+1cung+1/2cung+1cung+1cung+1cung+1/2cung.
Âm giai Thứ:
Là--Si--Đô--Rê--Mi--Fa--Sol--Lá. (Là=thấp, Lá=cao, nhưng
chỉ là một nốt La). Nếu nhìn vào bàn phím đàn piano, ta thấy khoảng cách giữa các nốt
của âm giai thứ có
khoảng cách như sau:
Là-2phím-Si-1phím-Đô-2phím-Rê-2phím-Mi-1phím-Fa-2phím-Sol-2phím-La.
Do đó, ta có
thể nói: Là lên Si: 1cung, Si lên
Đô:
1bán cung, Đô lên Rê: 1 cung,
Rê Lên Mi: 1
cung, Mi lên Fa: 1bán cung, Fa lên Sol: 1 cung,
Si lên Đố: 1bán cung.
Như vậy khoảng cách giữa các nốt của một âm giai thứ như
sau:
1cung+1/2cung+1cung+1cung+1/2cung+1cung+1cung.
Lời khuyên của Quốc Toản:
Các bạn gõ từng
phím đàn piano (hoặc kb) theo thứ tự từ dưới lên hoặc ngược
lại hoặc không cần thứ tự nào, nếu gõ theo Âm giai Trưởng, các bạn sẽ nghe
được một âm
điệu vui vui, phấn khởi và trong sáng...Nếu gõ theo Âm giai
Thứ, các bạn sẽ nghe được một âm điệu buồn buồn, u uẩn, ảm
đạm....từ đó các bạn có thể tìm được một âm điệu
rất gần với chủ để, với nội dung
của ca khúc bạn đang thai nghén.
3)-Nghệ thuật soạn âm
điệu cho ca khúc. Sau đây
là một số phương cách để soạn âm điệu cho ca khúc. Những
phương cách này giúp bạn có thể viết được một âm điệu dễ
nghe, dễ hát và xuôi tai.... nhưng trước tiên chúng ta phải
biết thế nào là các Bậc của một âm giai,
vì những phương cách soạn âm điệu được dựa trên
căn bản này.
Qua các phần trên
đây chúng ta đã biết một Âm giai có 7 nốt, dù là âm giai
Trưởng hay Thứ. Tính từ thấp lên cao ta có 7 Bậc như sau (số
La Mã):
Âm giai Đô Trưởng:
Đồ -- Rê -- Mi -- Fa
-- Sol -- La -- Si --
Đố.
Âm giai La Thứ: Là -- Si -- Đô --
Rê -- Mi -- Fa -- Sol
-- Lá.
Các Bậc tương ứng: I II
III IV
V VI
VII VIII
Với tất cả các âm
giai khác, ngoài Đô Trưởng, như Rê Trưởng, Rê# Trưởng....và
ngoài
La Thứ, như Si Thứ, Đô Thứ....chúng ta cũng đặt nốt thấp nhất
là Bậc I, nốt kế tiếp là Bậc II, v..v..Tới đây, chúng ta có
thể nói chuyện tới một số phương cách cho việc soạn âm điệu
cho khúc như sau:
Bắt Đầu và Kết
Thúc Căn Bản: Căn bản mà nói thì đa số âm điệu bắt
đầu ở Bậc I, III, V hoặc VIII, và kết thúc ở Bậc I hoặc
VIII. Khi kết thúc một đoạn hay một bài nhạc ở Bậc I hoặc
Bậc VIII, ta tạo được một cảm giác trọn vẹn, như một dấu chấm
xuống hàng hoặc một dấu chấm hết của một bài diễn văn. Nhưng đa số, không phải
là tất cả, vì ta cũng thấy nhiều ca khúc không
bắt đầu theo phương cách này, và thỉnh thoảng
cũng có những ca khúc
không kết thúc theo phương cách căn bản trên đây. Sau đây là
những ví dụ:
Bài: Bài Thơ Hoa Đào của Hoàng Nguyên
bắt đầu ở Bậc I, kết thúc ở Bậc I và VIII.
Bài: Ai Lên Xứ Hoa Đào của Hoàng
Nguyên bắt đầu ở Bậc VIII, kết thúc ở Bậc I.
Bài: Chiếc Lá Cuối Cùng của Tuấn Khanh
bắt đầu ở Bậc V, kết thúc ở Bậc VIII.
Bài: Chiều Tím của Đan Thọ bắt đầu ở
Bậc III, kết thúc ở Bậc I.
Bài: Lá Thư của Đoàn Chuẩn - Từ Linh
không bắt đầu ở Bậc I, III, V hoặc VIII.
Bài: Mơ Hoa của Hoàng Giác không bắt
đầu ở Bậc I, III, V hoặc VIII.
Bài: Ru Đời Đi Nhé của Trịnh Công Sơn
không bắt đầu ở Bậc I, III, V hoặc VIII.
Bài: Bông Hồng Cài Áo của Phạm Thế Mỹ không
kết thúc ở bậc I hoặc VIII.
Chuyển Động của
Âm Điệu: Người ta thường đặt một nốt nhạc cho
một chữ, nhưng cũng có khi 2 nốt, 3 nốt, có khi nhiều hơn
cho một chữ. tùy loại nhạc cần ngân nga, uốn éo hay không.
Từ nốt này (chữ) tới nốt kế tiếp, rồi nốt kế tiếp nữa, đi
lên hay đi xuống....gọi là Chuyển Động của Âm Điệu. Có nhiều
loại Chuyển Động khác nhau như sau:
Chuyển Động Bước
Ngắn: là từ nốt (hoặc chữ) này tới nốt kế tiếp chỉ
cách nhau 1/2 hoặc 1 cung (piano: 1 hoặc 2 phím).
Thí dụ (1):
(I--II--III--II--III--IV--V).
Chuyển Động Bước
Dài: là từ nốt (hoặc chữ) này tới nốt kế tiếp cách
nhau lớn hơn một bước ngắn.
Thí dụ (2): (I--VI--II--V--III--VI--VIII).
Chuyển Động
Hỗn Hợp:
Chuyển Động Bước
Ngắn dễ
hát và dễ đàn hơn Chuyển Động Bước
Dài, nhưng
nếu dùng Bước
Ngắn nhiều sẽ mau nhàm (gets boring fast).
Do đó ta nên dùng Chuyển Động Hỗn Hợp, tức là dùng Bước Dài
chen vào những Bước Ngắn, nhưng không nên lạm dụng nhiều
quá. Thí dụ (3) vừa phải: (I--II--III--II--V--IV--V).
Thí dụ (4) lạm dụng: (I--II--I II--V--II--IV--V).
Bước Chuẩn Bị:
Chuyển Động Bước Dài thường khó hát hơn
Chuyển Động Bước Ngắn. Do đó, người ta thường có một Bước
Chuẩn Bị cho một Bước Dài. Bước Chuẩn Bị là một Bước Ngắn
ngược chiều, đặt liền trước hoặc sau Bước Dài.
Thí dụ (5):
(I--II--III--II--V--IV--V). Đây chỉ là thí dụ 3 trên đây mà
thôi. Trong thí dụ này, âm điệu chuyển động từ I lên II, lên
III, xuống II để chuẩn bị nhảy lên V--IV--V). Bạn không cần
phải có Bước Chuẩn Bị cho tất cả những Bước Dài, nhưng thực
tế thì Bước Chuẩn Bị really làm cho những Bước Dài, nhất là
những Bước Rất Dài dễ hát và nghe êm ái hơn.
Bước Dài Vừa và
Bước Rất Dài:
Bước Dài Vừa là những bước dài hơn
bước ngắn một hoặc 2 bước mà thôi (quãng 3
và quãng 4). Thí dụ (6):
(I--III), (II--IV), (V--III) v..v..Chúng ta không cần phải
có Bước Chuẩn Bị cho những Bước Dài Vừa, nhưng nếu có cũng
tốt lắm. Bước Rất Dài là những bước lớn hơn, dài hơn
Bước Dài Vừa (quãng 5 trở lên). Thí dụ
(7): (I--V), (II--VI), IV--VIII),
(VI--I), (I--VIII). Chúng ta phải có Bước Chuẩn Bị cho một
Bước Rất Dài, ít nhất là ở một đầu trước hoặc đầu sau.
Những Quãng Cấm Kỵ:
Tất cả những Bước Ngắn và Bước Dài
Vừa đều là những bước tốt. Những Bước Dài Vừa có thể không
cần Bước Chuẩn Bị vẫn OK. Những Bước Rất Dài tuy khó hát và
khó đàn, nhưng nếu biết dùng những Bước Chuẩn Bị cũng trở
nên hay lắm. Nhưng trong số những Bước Rất Dài có 2 Quãng
Cấm Kỵ, có thể nói là cấm dùng. Quãng cấm thứ nhất là Quãng
4 (IV--VII) và ngược lại (VII--IV), gọi là "tritone", tức là
quãng 4 tăng hoặc giảm. Quãng cấm thứ nhì là quãng 7
(I--VII). Hai quãng cấm này rất khó nghe, dù có cố gắng mấy
cũng khó hát êm xuôi được. Tốt nhất ta nên tránh dùng 2
quãng cấm kỵ này, ít nhất là trong bước đầu sáng tác. Sau
này, khi đã có nhiều kinh nghiệm, ta cũng có thể dùng thử
xem. Quãng 8 (I--VIII) là một chuyển động đặc sắc, dễ hát và
dễ nghe, nhưng chắc chắn ta cũng phải có Bước Chuẩn Bị rất
cẩn thận. Tất cả những quãng lớn hơn quãng 8 (I--VIII) rất
khó hát và khó nghe, nên ta phải rất cẩn thận khi dùng
chúng.
Bước Dài Kép:
Nếu có 2 Bước Dài đi liền nhau, là ta đã làm một Bước Dài
Kép. Khi đó ta phải để ý đến những lời khuyên như sau: Nếu
Bước Dài Kép gồm 2 Bước Dài cùng chiều, thí dụ (I--V--VIII)
ta nên có Bước Dài thấp lớn hơn Bước Dài cao, làm như
vậy câu nhạc sẽ cân đối. Và ta phải có Bước Chuẩn Bị ở cả 2
đầu cho câu nhạc. Nếu Bước Dài Kép gồm 2 Bước Dài ngược
chiều, thí dụ (III--I--V) ta không cần phải làm như trên
đây. Tuy nhiên, dù là Bước Dài Kép nào chăng nữa, ta không
nên dùng những quãng lớn hơn Quãng 5.
Lưu ý: Trên đây là những điều cần biết
để soạn âm điệu cho một ca khúc. Còn một số điều nữa dành
cho những bạn đã học nhạc lý và biết chơi nhạc, thí dụ: Bước
Dài Kép nằm trong "chord progressions", sau này khi có
điều kiện Quốc Toản sẽ viết thêm trong tài liệu sáng tác ca
khúc Trình Độ II.
4)- Những
nốt nhạc quan trọng.
Mỗi nốt
nhạc trong một âm giai (đã tạo ra âm điệu của nhạc phẩm) đều
có một đặc tính riêng. Nốt (I) quan trọng nhất. và nốt V
cũng quan trọng gần như nốt I. Tất cả những nốt khác trong
âm giai đều là yếu, không quan trọng. Bời vậy, người ta
thường bắt đầu bài nhạc bằng những nốt quan trọng, rồi tiếp
tục bằng những nốt khác, những nốt yếu, không quan
trọng, đi lang thang...v...v... và cuối cùng người ta lại trở về nốt quan
trọng nhất để kết thúc một đoạn hoặc một bài nhạc.
Đó là những nốt mạnh và quan trọng tự nhiên của âm điệu,
trong khi đó người ta cũng có cách để nhấn mạnh bất cứ nốt
nào, nếu cần làm cho người nghe chú ý tới. Muốn nhấn mạnh
một nốt, người ta thường dùng Chuyển Động Bước Ngắn đi lên
tới nốt đó, có thể giữ nốt đó hơi lâu hơn những nốt kia, rồi
đi xuống, hoặc ngược lại.
5)- Nhịp
Điệu và những
nốt nhạc. Một ca
khúc, bên cạnh âm điệu là nhịp điệu. Nhịp điệu căn bản là
4/4 và 3/4. Với nhịp điệu 4/4, mỗi trường canh có 4 nhịp,
người ta đếm nhịp như sau: (1-2-3-4) liên tiếp lập đi lập
lại. Trong nhịp điệu 4/4, nhịp 1 quan trọng nhất, nhịp 3
quan trọng nhì, nhịp 2 và 4 không quan trọng. Với nhịp
điệu 3/4, mỗi trường canh có 3 nhịp, người ta đếm nhịp như
sau: (1-2-3) liên tiếp lập đi lập lại. Trong nhịp điệu 3/4,
nhịp 1 quan trọng nhất, nhịp 2 và 3 không quan trọng.
Thường thường ta phải có nốt cho những nhịp quan trọng, thí
dụ: Trong Nhịp Điệu 3/4 ta luôn luôn thấy có nốt trên nhịp
1, và cũng thường thấu có nốt trên nhịp 3 trong nhịp điệu
4/4. Hơn nữa, người ta cũng hay đặt những nốt dài trên những
nhịp quan trọng. Trong trường hợp người ta muốn có một âm
điệu với nhịp chẻ (syncopation) thì khác. Một âm điệu có lai
rai mấy câu ngắn với một Nhịp Điệu Chẻ cũng hay lắm. Ngày
nay, nhiều người không muốn để ý đến những nguyên tắc và
những lời khuyên trên đây, nhưng ít ra cũng sẽ giúp các bạn
trong bước đầu sáng tác ca khúc.
6)- Lời
nhạc
(lyrics).
Một âm điệu
hay, một nhịp điệu hấp dẫn
chỉ là chuyện nhỏ. Lời Nhạc mới là chuyện lớn. Ngôn ngữ Việt Nam rất phong phú về cả ý tưởng và
ngôn từ. Quốc Toản không dám lạm bàn về ý tưởng, đề tài, nội
dung, chi tiết của một nhạc phẩm, nhưng Quốc Toản có thể gửi
tới các bạn một số nguyên tắc chung (rất hữu ích) khi đặt
lời cho ca khúc của bạn. Tại sao
phải có những nguyên tắc? Đây là những lý do:
a)- Tiếng Việt có
dấu. Tiếng
Việt có 5 dấu được đặt trên hoặc dưới các
nguyên âm trong mẫu tự, những dấu
này đi với chữ nào có thể làm cho chữ đó cao lên hoặc
thấp xuống, hoặc cong lên cong xuống một cách tự nhiên,
lắng nghe những người Việt mình nói chuyện với nhau sẽ thấy
Quốc Toản nói đúng. Do đó, nếu ta ghép chữ với nốt,
hoặc nốt với chữ không khéo, người nghe có thể tưởng là
người ca sĩ đã hát ngọng. Nếu nói
hơi quá đáng, thì người nghe có thể tưởng ca sĩ là
người Cambodia hát tiếng Việt.
b)- Tiếng Việt có
nhiều âm điệu khác nhau. Người Việt Nam
nói cùng một ngôn ngữ, nhưng lại có
nhiều âm điệu và phát âm
khác nhau. Chúng ta cần chú ý nhiều tới âm điệu, vì
âm điệu trong ngôn ngữ có ảnh
hưởng rất nhiều tới âm điệu chính của nhạc phẩm.
Nhưng người ta thường hát theo giọng Bắc, đúng không? Đúng!
Vì ca nhạc Việt
Nam đã phát xuất từ Hà Nội thời Pháp
thuộc. Từ đó nhạc Việt Nam được phát triển khắp nơi,
qua nhiều năm tháng, bây giờ ai cũng hát theo lối phát
âm của người Hà Nội. Vì vậy, ta phải
kết hợp chữ và nốt nhạc
thế nào để ca sĩ có thế hát dễ dàng và tự nhiên theo tiêu
chuẩn vừa nói. Nếu bạn có ý định
soạn một ca khúc với một giọng hát đặc biệt của một miền nào
đó, bạn phải nghiên cứu âm điệu và phát âm của miền đó
thật kỹ trước khi bắt tay vào việc,
nếu cần ta phải ghép 2 hay 3 nốt với nhau mới diễn tả được
một chữ theo âm điệu đặc biệt đó. Sau đây là
4 nguyên
tắc giúp bạn ghép lời với nốt nhạc
để có thể hát được tự nhiên như người Hà
Nội.
Nguyên tắc 1:
Những chữ cùng dấu, thí dụ: cùng không
có dấu, cùng dấu huyền, cùng dấu sắc,
cùng dấu hỏi..v..v...nên đi với cùng một
nốt (cùng cao độ), nếu cần phải
thay đổi cao độ ta chỉ nên dùng Chuyển Động Bước
Ngắn mà thôi.
Nguyên tắc 2:
Những chữ có dấu
sắc và có dấu ngã luôn luôn cao hơn những chữ không có dấu.
Những chữ có dấu huyền và có dấu nặng luôn luôn thấp hơn
những chữ không có dấu.
Nguyên tắc 3:
Những chữ có dấu
hỏi nên ghép với 2 nốt, nốt thứ nhất thấp hỏn nốt trước nó
và nốt thứ 2 phải cao hơn nốt thứ nhất.
Nguyên tắc 4:
Những chữ
có dấu ngã nên ghép với 2 nốt, nốt thứ nhất bằng hoặc cao
hơn nốt trước nó và nốt thứ 2 phải cao hơn nốt thư nhất.
c)- Tiếng Việt có
từ đơn và từ kép. Từ Đơn chỉ có một chữ:
Nắng, Mưa, Buồn... Và Từ Kép phải có 2 chữ mới đủ ý nghĩa
như: Hoàng Hôn, U Sầu, Vui Vẻ, Cô Đơn, Anh Hùng, Bộ
Đội....Với những từ kép, ta không nên kéo dài chữ thứ nhất,
hoặc nghỉ lâu quá, mới tới chữ thứ 2, vì người nghe có thể
không những không hiểu rõ ý của tác giả, mà đôi khi còn hiểu
lầm nữa.
d)- Tiếng Việt có
âm câm và âm vang. Những chữ có âm câm: Biết,
Hết, Học, Đẹp, Tết, ..v..v.. Những chữ có âm vang: Sang,
Hoang, Trời, Chờ, ..v..v.. Ca sĩ chỉ có thể ngân dài khi hát
những chữ có âm vang, nhưng không thể kéo dài những chữ có
âm câm đươc. Do đó, ta phải đặt những chữ có âm vang vào
những nốt ngân dài, và chỉ đặt những chữ có âm câm vào những
nốt ngắn mà thôi.
e)-
Lời nhạc cần có chất thơ.
Ai cũng đồng ý là
lời nhạc của ca khúc phải có chất thơ mới thật sự là hay,
tại sao? Cứ nhìn vào những nhạc phẩm hay, nổi tiếng từ xưa
tới nay có bài nào không có chất thơ không? Thưa không. Hơn
nữa, chắc chắn các bạn cũng biết đã có rất nhiều nhạc phẩm
trứ danh được phổ từ một bài thơ. Như vậy tại sao ta không
thêm chất thơ vào lời nhạc? Nhưng, thêm chất thơ vào lời
nhạc là làm như thế nào? Rất dễ, thứ nhất ta nên gieo vần
cho từng câu, có thể là vần lục bát, vần thơ Đường, vần thơ
tứ tuyệt..v..v.., tùy khả năng của bạn và tùy điều kiện của
nhạc phẩm, hay ít ra là bất cứ khi nào có thể. Thứ hai ta có
thể có những câu đối ý, đối từ của vế trước với vế sau trong
một câu, từ câu trước với câu sau.....Tuy nhiên, với một ca
khúc, người ta không bắt buộc bạn phải gieo vần, phải đối
đáp chững chạc và khắt khe như với một bài thơ thuần
tuý, tất cả chỉ là tùy ý, tùy khả năng, optional. Có thì tốt
hơn, không có cũng OK.
==========================================================
Kết-
Trên đây là một số nguyên tắc và
những lời khuyên
cho các bạn yêu nhạc, đang muốn tiến tới một bước
nữa, đến gần hơn
với nghệ thuật âm nhạc. Nhưng vì giới hạn của một website, Quốc
Toản chỉ có thể trình bày một cách tổng quát và ngắn gọn.
Mục đích
là giúp các bạn thêm một ít kiến thức về sáng tác ca
khúc, bên cạnh một số vốn sống rất lớn đã có sẵn, mà các bạn
đã tích lũy được trong suốt cuộc đời văn nghệ của mình. Nếu
muốn tiến sâu hơn vào đại dương mênh mông âm nhạc, các bạn
nên học thêm nhạc lý, học chơi một nhạc cụ (loại đa âm như guitar
hoặc Piano). Quốc Toản rất thân ái chúc tất cả các bạn
yêu nhạc, đặc biệt những người đã đọc những phần trình bày
trên đây, sớm đạt được thành quả trên bước đường sáng tác ca
khúc.
==============================================
